3.40' διάβασμα
 |
| Η είσοδος στο κεντρικό περίπτερο, στον κήπο της Μπιενάλε © EPA |
Η επιστροφή του Ισραήλ στη Μπιενάλε της Βενετίας, μετά την απουσία του το 2024, έχει προκαλέσει απειλές για διακοπή των εκδηλώσεων, ενώ η επιστροφή της Ρωσίας, εν μέσω ακυρώσεων εμφανίσεων Ρώσων καλλιτεχνών σε ολόκληρη την Ιταλία, έχει επίσης κατακριθεί. Η ατμόσφαιρα στα στενά δρομάκια δεν είναι μόνο φορτισμένη από την προσμονή για την αποκάλυψη του νέου καλλιτεχνικού αφηγήματος, αλλά δονείται και από τους κραδασμούς που προκαλούν οι αιματηρές παγκόσμιες συγκρούσεις.
"Η τέχνη δεν είναι ουδέτερη· ποτέ δεν ήταν. Αυτό που αλλάζει είναι η αυταπάτη μας ότι μπορεί να είναι."
Για να κατανοήσει κανείς εις βάθος τη δυναμική της Μπιενάλε της Βενετίας, πρέπει να ανατρέξει στην ίδια την ιστορική της ραχοκοκαλιά. Σε αντίθεση με άλλες μεγάλες διεθνείς εκθέσεις τέχνης, η Μπιενάλε διατηρεί πεισματικά το μοντέλο των «Εθνικών Περιπτέρων». Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική και εννοιολογική αποτύπωση των εθνικισμών του 19ου αιώνα, μια πολιτιστική μικρογραφία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Εκεί, κάθε χώρα διεκδικεί το δικό της κομμάτι γης, το δικό της αυτόνομο κτίριο, για να προβάλει στον κόσμο το εθνικό της αφήγημα.
Αυτή ακριβώς η χωροταξική και θεσμική δομή είναι που καθιστά τον διαχωρισμό της τέχνης από το έθνος-κράτος πρακτικά αδύνατο. Το κράτος επιλέγει, υποστηρίζει, χρηματοδοτεί και, εν τέλει, εργαλειοποιεί την τέχνη ως το απόλυτο μέσο «ήπιας ισχύος». Στην εποχή μας, ωστόσο, το παραδοσιακό αυτό διπλωματικό πλεονέκτημα έχει μετατραπεί σε ένα επικίνδυνο ναρκοπέδιο. Οι καλλιτέχνες καλούνται, εκούσια ή ακούσια, να φορέσουν μια φανέλα με το εθνόσημο, σηκώνοντας στους ώμους τους τις πολιτικές των κυβερνήσεών τους.
 |
| το περίπτερο του Ισραήλ |
 |
| το περίπτερο της Ρωσίας φωτογραφία: Marco Cappelletti |
Μπροστά σε αυτή την έντονη πόλωση, τον απόηχο σφοδρών συγκρούσεων και την αστάθεια, το κεντρικό ερώτημα αναδύεται πιο επιτακτικό από ποτέ: 'Μπορεί τελικά η τέχνη να παραμείνει ουδέτερη;'
Παρά το ότι η επίσημη γραμμή αρκετών πολιτιστικών ιδρυμάτων αντικατοπτρίζει το «ναι, η τέχνη υπερβαίνει τα σύνορα», πολλοί καλλιτέχνες απορρίπτουν την έννοια της ουδετερότητας ως μορφή σιωπηρής συνενοχής. Κατ' αυτούς, η τέχνη οφείλει να παίρνει θέση, να αμφισβητεί, να αποκαλύπτει. Από την 'Γκουέρνικα' του Πικάσο μέχρι τα κινήματα των Ντανταϊστών, η τέχνη υπήρξε πάντα ένα αιχμηρό σχόλιο πάνω στην εποχή της. Η επιδίωξη της «ουδετερότητας» απέναντι στην αδικία ή τον πόλεμο δεν αποτελεί απολιτίκ στάση· αντίθετα, συνιστά μια ισχυρή πολιτική δήλωση υπέρ της ανοχής του status quo.
Ο καμβάς, το γλυπτό, η ψηφιακή εγκατάσταση, δεν γεννιούνται μέσα σε έναν αποστειρωμένο σωλήνα. Δημιουργούνται από ανθρώπους που ζουν σε συγκεκριμένες κοινωνίες, αναπνέουν τον φόβο, την οργή ή την ελπίδα της γενιάς τους. Ακόμα και η επιλογή ενός καλλιτέχνη να δημιουργήσει κάτι αμιγώς αφηρημένο, γυρίζοντας επιδεικτικά την πλάτη του στον κόσμο που φλέγεται, είναι στην πραγματικότητα μια αντίδραση σε αυτόν. Είναι η επιλογή της απόδρασης. Και η απόδραση, όταν τα πάντα γύρω φλέγονται, είναι μια βαθιά πολιτική πράξη.
 |
| Femen and Pussy Riot διαμαρτύρονται έξω από το περίπτερο της Ρωσίας |
.webp) |
| διαμαρτυρίες έξω από το περίπτερο του Ισραήλ. φωτογραφία: Hakim Bishara-Hyperallergic |
Η Μπιενάλε της Βενετίας δεν είναι ένα καταφύγιο μακριά από τον κόσμο, αλλά ένας μεγεθυντικός φακός των ρωγμών του. Είναι ένας καθρέφτης –συχνά παραμορφωτικός, σίγουρα ενοχλητικός για τους έχοντες την εξουσία, αλλά πάνω από όλα ωμά ειλικρινής. Καθώς οι χιλιάδες επισκέπτες περπατούν φέτος στα δρομάκια των Giardini και Arsenale, αμφίθυμοι ανάμεσα στα περίπτερα του Ισραήλ και της Ρωσίας, στον απόηχο των διαδηλώσεων, καλούνται να αντικρίσουν κατάματα τη σκληρή αλήθεια.
Οι παγκόσμιες συγκρούσεις δεν αφήνουν τίποτα ανέπαφο, ούτε καν την ιερότητα της τέχνης. Η τέχνη δεν υπάρχει για να μας προσφέρει μια εύκολη, ανώδυνη διαφυγή από την πραγματικότητα, αλλά για να μας δώσει τα αναγκαία εργαλεία, το πολύπλοκο λεξιλόγιο και τη συναισθηματική νοημοσύνη για να μπορέσουμε να την αντέξουμε.
Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι αν η τέχνη μπορεί να είναι ουδέτερη, αλλά αν μπορεί να είναι ειλικρινής. Να αναγνωρίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο παράγεται και παρουσιάζεται, χωρίς να προσποιείται μια αποστασιοποίηση που δεν υφίσταται. Να δίνει χώρο σε πολλαπλές φωνές, ακόμη και όταν αυτές συγκρούονται. Και να επιτρέπει στον θεατή να αναμετρηθεί όχι μόνο με το έργο, αλλά και με τις δικές του θέσεις.
Η Μπιενάλε της Βενετίας, με όλες τις αντιφάσεις και τις εντάσεις της, παραμένει ένας από τους λίγους χώρους όπου αυτή η αναμέτρηση είναι δυνατή. Και ίσως αυτό να είναι, τελικά, το πιο πολιτικό της στοιχείο. (Κ. Λ.)
Nota bene
Εν τω μεταξύ, διαβάζω, πως οι γεωπολιτικές αναταραχές έχουν επηρεάσει και άλλες χώρες. Μέχρι στιγμής, το Ιράν συμπεριλαμβανόταν επίσης στον κατάλογο των συμμετεχόντων της Μπιενάλε. Το Πολιτιστικό Ινστιτούτο του Ιράν στη Ρώμη ανέφερε ότι η συμμετοχή της χώρας δεν επιβεβαιώθηκε «υπό το φως των πρόσφατων γεγονότων», ανέφερε ο ιστότοπος Linkiesta τον Μάρτιο.
Ο Αυστραλός Χαλέντ Σαμπσάμπι, καλλιτέχνης με έδρα το Σίδνεϊ και γεννημένος στον Λίβανο, εξουσιοδοτήθηκεηκε εκ νέου για να εκπροσωπήσει τη χώρα τον περασμένο Ιούλιο. Είχε αποσυρθεί λιγότερο από μία εβδομάδα μετά την επιλογή του τον Φεβρουάριο, εν μέσω διαμάχης γύρω από ορισμένα από τα προηγούμενα έργα του, συμπεριλαμβανομένης μιας απεικόνισης του πρώην ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα, το 2007, ο οποίος δολοφονήθηκε από το Ισραήλ πέρυσι.
Στη Νότια Αφρική, εν τω μεταξύ, η υπουργός Πολιτισμού εμπόδισε την Γκαμπριέλ Γκολάιαθ, η οποία επιλέχθηκε πέρυσι, να παρουσιάσει το έργο της, χαρακτηρίζοντάς το «εξαιρετικά διχαστικό». Το Elegy, ένα έργο περφόρμανς, αποτίει φόρο τιμής στην Παλαιστίνια ποιήτρια Χίμπα Αμπού Νάντα, η οποία σκοτώθηκε σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή τον Οκτώβριο του 2023. Η Γκολάιαθ μήνυσε το υπουργείο και κανόνισε την παρουσίαση του έργου στην Chiesa di Sant'Antonin της Βενετίας, η οποία δεν αποτελεί μέρος της Μπιενάλε. Το περίπτερο της Νότιας Αφρικής, όπως και του Ισραήλ, θα παραμείνει άδειο.
επιμέλεια-κείμενο: Κάππα Λάμδα
© periopton
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας
η καθ' οιονδήποτε τρόπο χρήση/αναπαραγωγή/ιδιοποίηση
του παρόντος άρθρου (ολόκληρου ή αποσπασμάτων)
.webp)
