5.30' διάβασμα
 |
| 'A little patch of yellow wall' -after Proust, from the series 'artistic imitation' 📸© Κ.Λ. all rights reserved |
Ο Γιοχάνες Βερμέερ, ύστερα από δύο αιώνες σχεδόν απόλυτης αφάνειας, ανασύρθηκε από τη λήθη χάρη στο πάθος και την πεισματική αφοσίωση ενός ανθρώπου που δεν ήταν καν ιστορικός τέχνης: του Γάλλου ριζοσπάστη δημοσιογράφου Τεοφίλ Τορέ. Ο Τορέ, ο οποίος έγραφε με το ψευδώνυμο Β. Μπύργκερ (που στα γερμανικά σημαίνει «πολίτης»), είδε στην ολλανδική τέχνη του 17ου αιώνα το ιδανικό πρότυπο μιας ανθρωποκεντρικής τέχνης, η οποία κοιτούσε τους απλούς ανθρώπους και τα καθημερινά πράγματα χωρίς να έχει ανάγκη από θεούς και βασιλιάδες. Ο Τορέ δεν επανέφερε απλώς έναν λησμονημένο δημιουργό στο προσκήνιο· δημιούργησε έναν ολόκληρο μύθο γύρω από αυτόν, αποκαλώντας τον «τη Σφίγγα μου» και κληροδοτώντας στις επόμενες γενιές ένα αίνιγμα που ζητούσε επίμονα λύση.
Ο χαρακτηρισμός αυτός ήταν απόλυτα εναρμονισμένος με το πνεύμα της εποχής. Στα Άνθη του Κακού (1857), ο Σαρλ Μπωντλαίρ είχε παρομοιάσει τον εαυτό του, με μια δόση αυτοοικτιρμού, με:
«Πανάρχαια Σϕίγγα είναι· όμως ο άπραγος δεν έχει κόσμος μάθει
πως ήδη απὸ τον χάρτη εσβήστηκε και πως με σκυθρωπὸ όμμα
του ήλιου τις αχτίδες τραγουδά που παν να μπουν στο χώμα».
(μτφρ. Γιώργος Κεντρωτής)
Μετά τον Τορέ, το «αίνιγμα» που ζητούσε λύση γιγαντώθηκε, φτάνοντας να αφορά το ίδιο το νόημα και τη μέθοδο των πινάκων: πρόκειται για ηθικοπλαστικές αλληγορίες; Για έναν ύμνο στη γυναικεία ομορφιά και τον υλικό πλούτο; Μήπως ο ζωγράφος χρησιμοποιούσε σκοτεινό θάλαμο (camera obscura);
Αυτή η «μεταθανάτια ζωή» του Βερμέερ, όπως χαρτογραφείται από τους μελετητές, δεν υπήρξε πουθενά αλλού τόσο έντονη, βαθιά και δραματική όσο στο πολυσέλιδο λογοτεχνικό σύμπαν του Μαρσέλ Προυστ. Για τον Προυστ, ο Βερμέερ δεν ήταν απλώς ένας ακόμη σπουδαίος τεχνίτης του χρώματος, αλλά ο απόλυτος οδηγός προς την κατανόηση της ίδιας της ουσίας της τέχνης και της ανθρώπινης θνητότητας. Στο μνημειώδες έργο του Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, η συνάντηση με το έργο του Ολλανδού ζωγράφου μετατρέπεται σε μια συγκλονιστική, σχεδόν μεταφυσική εμπειρία, καθώς ο Γάλλος συγγραφέας κατάφερε να αποτυπώσει τη δυναμική της οπτικής αντίληψης με τρόπο που ξεπερνά τα όρια της απλής κριτικής τέχνης.
Η κορυφαία και πιο παράδοξη στιγμή αυτής της λογοτεχνικής μετουσίωσης ενσαρκώνεται στο πρόσωπο του φιλάσθενου συγγραφέα Μπεργκότ. Το ίδιο το όνομα του ήρωα λειτουργεί ως ένας έμμεσος, σχεδόν παιγνιώδης φόρος τιμής στο ψευδώνυμο «Μπύργκερ» του Τορέ, συνδέοντας τον πρωτεργάτη της ανακάλυψης του Βερμέερ με τον λογοτεχνικό ήρωα που θα πέθαινε μπροστά σε έναν πίνακα του.
Η σκηνή του θανάτου του Μπεργκότ είναι γνωστή, αλλά αξίζει να την ξαναδιαβάσει κανείς προσεκτικά. Ο Μπεργκότ είναι άρρωστος, εξαντλημένος, και θα έπρεπε να μένει στο σπίτι. Διαβάζει όμως την κριτική ενός ειδικού για την 'Άποψη του Ντελφτ', η οποία εξαίρει μια φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια: «μια μικρή επιφάνεια κίτρινου τοίχου», η οποία, κατά τον κριτικό, ήταν τόσο εκλεπτυσμένα ζωγραφισμένη ώστε έμοιαζε με πολύτιμο έργο κινεζικής τέχνης. Πηγαίνει στην έκθεση, στέκεται μπροστά στον πίνακα και το βλέμμα του μαγνητίζεται από αυτή την κίτρινη λεπτομέρεια. Συνειδητοποιεί τότε, με μια ξαφνική και οδυνηρή διαύγεια, τη δική του καλλιτεχνική ανεπάρκεια. Νιώθει ότι τα δικά του βιβλία στερούνταν εκείνη την πυκνότητα, εκείνη τη λάμψη, εκείνη την υφή που μετατρέπει μια επιφάνεια σε αυτοδύναμο στοιχείο. «Έτσι θα έπρεπε να είχα γράψει», σκέφτεται, μετανιώνοντας που δεν έδωσε στα τελευταία του έργα μια γλώσσα τόσο συμπαγή και τόσο αυτάρκη. Η συγκίνηση και η πνευματική ένταση αποδεικνύονται μοιραίες: ο Μπεργκότ παθαίνει εγκεφαλικό επεισόδιο και καταρρέει πάνω σε έναν κυκλικό καναπέ της αίθουσας.
 |
| Γιοχάνες Βερμέερ 'Άποψη του Ντελφτ', π. 1659–1661 public domain |
 |
| 'Άποψη του Ντελφτ', λεπτομέρεια |
Θα ήταν λάθος να εκλάβει κανείς τον θάνατο του Μπεργκότ ως μια λογοτεχνική υπερβολή. Εδώ ο Προυστ υποστηρίζει ότι η τέχνη είναι ίσως η μόνη «πραγματική» πραγματικότητα που διαθέτουμε. Και λέει κάτι ακόμα πιο αιχμηρό: τα μυστικά του Βερμέερ δεν κρύβονται σε δυσπρόσιτες φιλοσοφικές έννοιες, σε ηθικοπλαστικές αλληγορίες ή στα βιογραφικά κενά ενός ζωγράφου για τον οποίο γνωρίζουμε ελάχιστα. Αντίθετα, όλα βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας, στην ίδια την επιφάνεια του έργου, στην ίδια την πινελιά. Το ύφος, το φως, η ανάγλυφη υφή της μπογιάς και ο τρόπος που μας αναγκάζει να δούμε τον κόσμο — αυτά είναι που κάνουν το έργο αθάνατο. Για τον Προυστ, η υλική υπόσταση της μπογιάς, αυτή η σχεδόν αφηρημένη κίτρινη κηλίδα, είναι που συμπυκνώνει το όραμα του καλλιτέχνη.
Η εμμονή με την κίτρινη επιφάνεια του τοίχου συνδέει τον Προυστ και με τα αισθητικά ρεύματα της δικής του εποχής. Η εικόνα ενός συγγραφέα που μαγνητίζεται και τελικά πεθαίνει εξαιτίας μιας κίτρινης κηλίδας φέρνει αναπόφευκτα στο μυαλό την παρακμιακή λογοτεχνία των τελών του 19ου αιώνα. Ήταν η «προκλητική» δεκαετία του 1890, μια περίοδος που κυριαρχούνταν από το περίφημο περιοδικό «The Yellow Book», ενώ και τα γαλλικά μυθιστορήματα που θεωρούνταν αμφιβόλου ηθικής κυκλοφορούσαν τότε με χαρακτηριστικά κίτρινα εξώφυλλα.
Ταυτόχρονα, η προσήλωση σε αυτή τη σχεδόν αφηρημένη λεπτομέρεια παραπέμπει στα γεμάτα νόημα, λεπτά τοπία του Τζέιμς ΜακΝίλ Ουίσλερ, ο οποίος υπέγραφε τα έργα του με το σχήμα μιας πεταλούδας. Ο ίδιος ο Προυστ φαίνεται να ανακαλεί αυτή την αισθητική, καθώς περιγράφει τον Μπεργκότ να καρφώνει το βλέμμα του στον τοίχο «σαν παιδί που θέλει να πιάσει μια κίτρινη πεταλούδα». Είναι μια υπέροχη λογοτεχνική σύμπτωση ή, μάλλον, μια συνειδητή επιλογή: ο Ουίσλερ, τον οποίο ο Προυστ θαύμαζε, δεν είχε σε καμία εκτίμηση τον Βερμέερ, κι όμως οι δημιουργικές τους γραμμές συναντιούνται μέσα από την προυστική ευαισθησία.
Στο ερώτημα γιατί οι πίνακες του Βερμέερ μάς συγκινούν ακόμη, η απάντηση ανιχνεύεται στη θεωρία της λυρικής ποίησης, όπως την έχει ορίσει η κριτικός Βιρτζίνια Τζάκσον. Το τρίπτυχο «το ιδιωτικό που γίνεται δημόσιο», «η αμεσότητα του ενεστώτα χρόνου» και «μια ανοιχτή πρόσκληση για ερμηνεία» περιγράφει ιδανικά τόσο τη γοητεία των πινάκων του Βερμέερ όσο και τον τρόπο που ο Προυστ αλληλεπιδρά μαζί τους. Οι μοναχικές γυναίκες που διαβάζουν γράμματα, που κοιτάζουν έξω από το παράθυρο ή που ασχολούνται με οικιακές εργασίες μετατρέπονται, μέσα από το βλέμμα του θεατή, σε αινιγματικές σφίγγες. Το περιεχόμενο του γράμματος δεν το μαθαίνουμε ποτέ και οι σκέψεις τους παραμένουν απρόσιτες, κι όμως η καθημερινότητά τους αποκτά μια παγκόσμια, διαχρονική διάσταση. Ο Προυστ το κατάλαβε αυτό καλύτερα από όλους: για εκείνον, η επαφή με έναν τέτοιο πίνακα καταργεί τον χρόνο. Δεν κοιτάμε το παρελθόν· ζούμε σε ένα παρόν που δεν τελειώνει.
Παρά όμως την «υστερία» που περιβάλλει το όνομά του, η πραγματική του κληρονομιά στους μεταγενέστερους ζωγράφους είναι μάλλον ισχνή. Οι περισσότερες απόπειρες σύγχρονων δημιουργών να ενσωματώσουν τον Βερμέερ στο έργο τους —από τον Σαλβαδόρ Νταλί μέχρι τον Γιασουμάσα Μοριμούρα— παραμένουν επιφανειακές αναφορές, και οι προσπάθειες σύγκρισης κρίνονται ως μάλλον αυθαίρετες, βασισμένες σε απλές χωροταξικές συμπτώσεις. Ο μόνος που πλησίασε πραγματικά το πνεύμα του, αν και με σημαντικές διαφοροποιήσεις, ήταν ο Δανός συμβολιστής Βίλχελμ Χάμερσοϊ, με τα άδεια, ψυχρά φωτισμένα δωμάτιά του. Όμως, οι γυναίκες του Χάμερσοϊ εκπέμπουν μια βαθιά υπαρξιακή αλλοτρίωση και αποξένωση που απουσιάζει από τη ζεστή, αστική πολυτέλεια του Βερμέερ.
 |
| Βίλχελμ Χάμερσόι 'Εσωτερικό με γυναίκα που στέκεται', 1913 public domain |
Στο τέλος του Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο, ο Προυστ σημειώνει ότι χωρίς την τέχνη, «τα τοπία θα μας ήταν τόσο άγνωστα όσο εκείνα που ίσως υπάρχουν στο φεγγάρι». Αυτή η φράση συμπυκνώνει τη σημασία της ανακάλυψης του Βερμέερ. Ο Τορέ μπορεί να έκανε λάθος όταν, επηρεασμένος από τη δική του αγάπη για τη Σχολή της Μπαρμπιζόν και τον Κουρμπέ, προσπάθησε να ερμηνεύσει τον Βερμέερ μέσα από το πρίσμα του ρεαλισμού της υπαίθρου. Όμως, αυτή η παρανόηση ήταν απαραίτητη για να ανοίξει ο δρόμος προς τη νεωτερικότητα. Ο Βερμέερ, παρά τις επικρίσεις που έχει δεχθεί κατά καιρούς, παραμένει ένας «τρομερός δημιουργός», όπως τον είχε αποκαλέσει ο Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ.
Η περίπτωση του Προυστ αποδεικνύει ότι η πραγματική αξία ενός καλλιτέχνη δεν κρίνεται από τα «μετάλλια» που του απονέμει η ιστορία της τέχνης, αλλά από την ικανότητά του να μεταμορφώνει το βλέμμα εκείνων που τον κοιτάζουν. Η κίτρινη κηλίδα του τοίχου στην 'Άποψη του Ντελφτ' θα παραμείνει για πάντα ένα φωτεινό ορόσημο. Μας υπενθυμίζει ότι η τέχνη, στην πιο αγνή της μορφή, είναι μια επίμονη προσπάθεια να διασώσουμε την ομορφιά από τη φθορά του χρόνου και του θανάτου. ✍ Κ. Λ.
επιμέλεια-κείμενο: Κάππα Λάμδα
© periopton
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας
η καθ' οιονδήποτε τρόπο χρήση/αναπαραγωγή/ιδιοποίηση
του παρόντος άρθρου (ολόκληρου ή αποσπασμάτων)
της φωτογραφίας συμπεριλαμβανομένης
Under copyright law, it is prohibited to use,
reproduce, or appropriate this article (in whole or in part),
including the photo, in any way.
..webp)
.webp)
.webp)
